Vahşi kapitalizm

Vahşi kapitalizm, kârın tek ölçüt hâline geldiği; piyasanın sosyal, hukuki ve ahlaki denetimlerden büyük ölçüde arındırıldığı; emeğin, doğanın ve kamusal yararın sistematik biçimde “maliyet unsuru” olarak değerlendirildiği bir kapitalizm pratiğini ifade eder. Bu kavram, belirli bir iktisadi modelden ziyade, kapitalizmin kuralsızlaştırılmış ve toplumsal sorumluluktan kopmuş bir işleyiş biçimini tanımlamak için eleştirel bir çerçeve olarak kullanılmaktadır.

Bu bağlamda vahşi kapitalizmin en belirgin tezahürlerinden biri, sosyal devletin tasfiyesi sürecidir. Sendikaların zayıflatılması, güvencesiz ve esnek çalışma biçimlerinin yaygınlaştırılması, düşük ücret–uzun çalışma saatleri dengesi ve “piyasa kendi kendini düzenler” söylemi bu sürecin temel unsurlarıdır. Ortaya çıkan yapı, risklerin bireylere yüklendiği; buna karşılık kazançların ve korumanın sermaye lehine yoğunlaştığı asimetrik bir düzen üretmektedir.

Vahşi kapitalizmin bir diğer temel boyutu emek sömürüsüdür. Taşeronlaşma, kayıt dışı istihdam, çocuk işçiliği ve iş sağlığı–güvenliği standartlarının ihmal edilmesi, emeğin yalnızca maliyet kalemi olarak ele alındığı bir yaklaşımın sonucudur. Bu çerçevede emek, hak sahibi bir özne olmaktan çıkarılmakta; insan, üretim sürecinde ikame edilebilir bir araç olarak konumlandırılmaktadır.

Benzer bir indirgeme, doğa ile kurulan ilişkide de gözlemlenmektedir. Orman, su ve toprak gibi ekosistem bileşenleri “kaynak” başlığı altında metalaştırılmakta; çevresel tahribat üretim maliyetlerinin dışına itilerek görünmez kılınmaktadır. Kirlilik ise çoğu zaman yoksul coğrafyalara ve kırılgan topluluklara ihraç edilmektedir. Bu yaklaşımda doğa, hak ve sınırları olan bir varlık olarak değil, sınırsız bir hammadde deposu olarak ele alınmaktadır.

Vahşi kapitalizmin kurumsal zemini ise hukukun ve siyasetin piyasaya teslimi ile güçlenmektedir. Lobicilik faaliyetleri, düzenleyici kurumların etkisizleştirilmesi ve “too big to fail” anlayışı, piyasa aktörlerine fiili dokunulmazlık alanları yaratmaktadır. Bu durum, kuralların güçlü aktörler için esnek, zayıf aktörler için ise sert biçimde uygulanmasına yol açarak yapısal adaletsizliği derinleştirmektedir.

İklim krizi bağlamında bu işleyiş yeni bir söylemle yeniden üretilmektedir. Güncel iklim politikalarında bireylere karbon kotası dayatılırken, yüksek emisyonlu şirketlerin ve sermaye sahiplerinin büyük ölçüde muaf tutulması dikkat çekmektedir. Küresel ölçekte ise “kirlet–telafi et” yaklaşımı benimsenmekte; emisyonlar azaltılmak yerine başka ülkelerde ağaç dikme ya da karbon yutağı oluşturma yoluyla dengelenmeye çalışılmaktadır. Böylece üretim çoğunlukla Küresel Güney’de yoğunlaşırken, tüketim ayrıcalığı Küresel Kuzey’de korunmaktadır.Bu noktada vahşi kapitalizm, yeşil bir dille konuşmaya başlamaktadır. İklim çağındaki güncel yüzü, kirliliği azaltma yükünü yoksul bireylere ve yoksul ülkelere yüklerken; sermayenin üretim ve tüketim ayrıcalıklarını güvence altına almaktır. Bu nedenle vahşi kapitalizm bir sömürü biçimi olarak varlığını sürdürürken, yeşil emperyalizm bu sömürünün çevreci söylemlerle süslenmiş hâlini temsil etmektedir.

Kısaca ifade etmek gerekirse, vahşi kapitalizm, kârın sınır tanımadığı bir düzende insanın, doğanın ve adaletin sistematik biçimde sınır dışı edilmesidir.